A Yorum
  Acilis Sayfasi Yap Sik Kullanilanlara Ekle  

   
A yorum Kurum
iletisim
login
yayin ilkeleri...



yazi dizileri

Yazı karekteri : (+) Büyük | (-) Küçük

Algı çok tanık tek

Kategori Kategori: Felsefe | Yorumlar 0 Yorum | Yazar Yazan: Mustafa Alagöz | 12 Kasım 2018 21:56:28

İnsan tek doğar sonra yalnızlaşır, eğer becerebilirse tekrar kendi tekliğini bilir – bulur - olur. Bu süreç insanın başlangıçta sadece sonsuz bir potansiyel, her türlü insani olanak ve yetenekle donanımlı, kendiyle özdeş saflık aşamasıyla yol alır.

Başlangıçta ‘Tek’lik bebeklik aşamasıdır: biyolojik olarak tam, ancak bilinç olarak bir ‘tabula rasa’, boş levhadır. Bu anlamda doğan her bebek ‘İnsan’ kavramının evrensel bir sureti, insanlığın bütün hallerini içinde barındıran “kadiri mutlak” olarak dünyaya gelmiş olur.

Tanrısının Musa’ya “ben benim”, “ben olan ben” buyruğundaki birinci ‘Ben’dir: Soyut, evrensel, tanrısal özle donanımlı ancak bunların bireysellik yoluyla, kendi etkinlikleri ile edimselleşeceği “gizli hazine” bir olarak “Ben”. Hani Tanrının “kendi suretimde yarattığım” dediği Âdem. Başlangıçta bu “boş levha" bizzat kendi eylemleriyle yazılacak, ama saflığını bozup kirlenecektir. Bebeklikten olgunluğa, belirsiz saflıktan görünüş kazanmış kirlenmiş kişiliğe, yani tekliğin potansiyel bütünlüğünden oluşan kişiliğin yalnızlığına evrilecektir. 

İsa’nın havarileri üzerinden tüm insanlığa yönelik “tekrar süt emen çocuklar gibi olmadıkça Allah’ın melekutuna giremezsiniz” sözü insanın yaşamı süresince kirlenip yalnızlaşmasından çıkıp, içsel bütünlüğüne, kendi iradesi yoluyla erişmesi gerektiğinin değerini ifade eder.

İ. Arabi “Füsusul Hikem”de Âdemi ele alır ve onu Kuran bağlamında “Safiyullah” olarak kavramsallaştırıp anlatır. Hegel, Mantık Bilimi’nde düşünceyi Varlıkla başlatır; hiç bir belirlenimi olmayan soyut olarak kabul ederek aynı zamanda bunun Yokluk olduğunu da söyler. Ancak varlık-yokluk diyalektiğini işleterek sürecin sonunda tekrar “Varlık” kavramına varır, bu kavram baştaki olan gibi içi boş, soyut değil, oluşa geçmiş içerik kazanmış, etkin ve nesnel “Varlıktır”. Bu “ben olan ben”in felsefi düzeyde yansıması, her bilinç tatafından anlaşılır, çıkarsanabilir ussal olarak tanıtıdır.

Bunları söylemenin anlamı nedir? Düşünce bir şeyi gündemine aldığında o nesne öncelikle bir ‘şey olarak var’ kabul edilir; ilişkileri gösterilmemiş, içsel süreçleri ortaya konmamış soyut bir nesne olarak. Düşünce nesnesinin içeriğine daldıkça onun niteliklerini, olanaklarını, içsel zorunluluklarını açığa çıkardıkça bu soyut nesneyi somutluğa taşır.

Doğadaki her şey kendiyle barışık, uyumlu ve doğal sürecinin yoluna sadıktır. Fakat  insana geldiğimizde bu uyumda, sürece sadakatte sapmalar ortaya çıkar; hem yaratım hem yıkım, hem adil hem zalim, hem sevgi hem nefret dolu ...  olarak kendini ortaya koyabilir. Bir yandan “Eşrefi Mahluk”, bir yandan “Esfeli safilin” birisi olarak kendini var edebilir: “Biz insanı en güzel kıvamda yaratık sonra aşğıların aşağısına attık” hükmü insanın sonsuzca insani potansiyelle ‘kainatı dürülü bükülü halde içinde taşıyan’ olarak yüceliğini, ama bunları aşağılık bir biçimde kullanabileceğini de söyler.

İnsanın insana ait tüm hallerini içinde taşıyor olması onun iç dünyasında pek çok çelişkiyi ve karmaşayı yaşamasına zemin olur. Genel olarak iki dünya arasında bir uçtan diğerine salınarak yaşamak zorunda olmak söz konusu karmaşanın dinamiğini oluşturur. İnsan Bir yandan gereksinimleri, zamanın koşulları, arzularının ve amaçlarının yönlendirmesi, doğal içgüdülerinin ve hırslarının itkisi ile sürüklenir, diğer yandan yaşamının anlamını, değerinin ne olduğunu, içsel doyumunu ararken her türlü doğal dürtülerden arınmanın arayışı içinde bulur kendini.

Bu iki uç arasında salınımın içinde başka yaşamsal karşıt kutupların gerilimini de duyumsar: özgürlük-güvenlik, olduğu haliyle-olması gereken, etkinlikeri ile anda olup-zihinsel olarak anda olamamak gibi karşıtlıklar insanı kendinden uzak, habersiz, farkındalıksız hallere sokar. Sağa-sola savrulmalar kendini, insanın iç dünyasında tedirginlikler ve korkular.... biçiminde duyumsatır. İçten gelen bu uyarıların yarattığı şaşkınlık, dağınıklık, anlamsızlık onu kaçınılmaz olarak arayışa zorlar.

Yaşamını anlamlı kılma arayışında güç ve olanakları, ilkeleri ve yöntemleri; insanı, bunları bizzat kendisinin belirleyeceği, yolunu kendisinin bulacağı, bireysel varlığını kendisinin yapılandıracağı gerçeği ile yüzyüze getirir; kısaca sorumluluk üstlenmek zorunda olduğunu görür. Bu noktada karar mutlak anlamda inasının kendine aittir; ya kendi belirlediği niyet ve yolda özgür iradesiyle yürüyecek ya da korunacağı zannıyla onaylanıp kabul gördüğü güç odaklarına teslim olacaktır; din, ideoloji, gelenek, “reis”,...vb. bilincini uyuşturacak oyalanmalara tutunarak kendinden kaçmanın  aldatıcı, yapay güvenliğine sığınacaktır.

Yaşam deneyimlerimiz başkalarıyla birlikte ve ilişkide olmak üzerine kuruludur. İlişkiler insanın kendini ortaya koyduğu, açık ettiği, deneyimler edindiği olanaklardır: Bir yanımızla bağımsız, özgün, biricik bir özneyiz, diğer yanımızla öz-bilinç sahibi  toplumsal bir varlığız. Bu yanlar birbirini etkisiz kılan, karşılıklı olumsuzluklar üreten değil tersine birbirini var eden ve var ettkilerini bizzat kendileri için nesnel ortam kılan yaşamsal güçlerdir.

İnsan olmaklığımızı hazır bulmayız, bulduğumuz nesnel-tarihsel koşullar ölçüsünde varoluşsal yeti ve olanaklarımızı kullanarak kendimizi varederiz. Bu varoluşsal yolculuk bitmez, çünkü yaşam insanın karşısına sürekli sorunlar çıkarır ve her yeni sorun kendine özgü çözüm yöntemleriyle aşılabilir. Sadece dışsal dayatmaların zorlaması ile değil, duygusal ve düşünsel arayışlarla da bu süreç bitimsizce insanı içten içe uyarır edimselliğe çağırır. Şu veya bu şekilde karar vermek, seçimde bulunmak, bir biçimde eylemde bulunmak zorunda kalışı insanı “son sayfası yazılmamış bir kitap, bitimsiz  bir süreç”oluşuna kaynaklık eder.

Delf tapınaklarının kapısında yazılan “Kendini bil” uyarısı bir öğüt ya da emir değil, bir sorumluluk duyurusu, özvarlığımızın bitimsiz bir akış olduğunun hatırlatılmasıdır.

Bilgi nesnenin bilgisidir; hazır, verili bir varlık üzerine oturur. Ancak ‘kendini bil’mekte durum farklı, çünkü hazırda verili bir “kendi” yoktur. Hem hazırda bir “kendinin” yokluğu hem de kendini bilmenin varoluşsal bir uyaran olması insanı yüzleşmekten kaçınamayacağı, yok sayamayacağı gerilim ve kaygılarla yüzyüze getirir.  Bir bilge özdeyişi şunu hatırlatır: “kendinde kendini ara-bil-bul” Yunus Emre’nin şu dizelerini hatırlayabiliriz.

“İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendin bilmezsin
Ya nice okumaktır”


Bilinç dışta ne varsa onu bilmeye yetkindir. Özbilinç ise kendini bir başka bilinç karşısında bilebilir. Başka bir bilinç karşısında kendini bilmek onun yargılarına, kaygılarına, taleplerine, beklentilerine kısaca düşünsek ve pratik tüm varlığına muhatap olmaktır.

Her insan kendine rağmen iç dünyasında bir “kalabalıktır”,  pek çok kaygı, beklenti, korku, anılar ve hayallerle doludur. Özellikle modern  dönemin  yaşam biçiminin hareketli, sısnırsız enformasyon akışı, tüketim çılgınlığı, emeksiz yaşam özentisi, kolay yoldan hayallere erişme hevesleri insanların içini gürültültülü bir kalabalık, zihinlerini çöplüğe çeviriyor.

Çıkar çatışmalarının, kıskançlıkların,  rekabet duygularının, pek çok hoyratlığın, bencilliklerin yarattığı kaotik bir ortam bireyi; karşılıklı olarak birbirini besleyen tedirgin edici, umut kırıcı, teşhditkar anayış ve davranışların yarattığı kirli atmosferi solumak durumunda bırakıyor. Bu durum insanı kendine dönük, tedirgin, tatminsiz kılıp yalnızlığa itiyor.

Yalnızlaşan insan kendi değerleri, kendi gerçekliği ile değil başkalarının kendisi hakkında  ne diyeceğine, başkasının vereceği değer ve yargılara bakarak yaşar;  varlığının değerini, kim olduğunu, sevinç ve üzüntülerinin kaynağını başkalarında arar, dışardan talep eder. Böylesi bir bilinç  parçalı olmaktan ve dığılmaktan yakasını kurtaramaz. Başkalarının beğenisi ve onayı onun tek yaşam gücü haline gelir. Ancak dışarı dediğimiz kaynaklar geçici, değişken ve her an yok olabilirler.  Buradan çıkacak sonuç şu olacaktır: dışa bağımlı, talepkar bir bilinç  huzurlu olamaz.

Duyu organlarımız dışa açılan pencereler gibidir; uyaranlarla ve nesnelere bağımızı kurarlar, ilgimizi ve bilincimizi hep dışa doğru çekerler. Duyusal algılar  hem dağınık hem değişken hem de sonsuzdur. Zihin her gün bunlarla dolup taşar. Algılara bağlı olarak  yargılar, amaçlar ve ilgi odakları oluşur.

İç dünyamızda inişli-çıkışlı dalgalanmalar, farklı istek ve arzular, neye niçin yöneldiğimizi, neyi niçin onaylayıp neyi niçin reddetiğimizi görünüşte özgürce belirlediğimizi varsayımında bulunsakta bu zihinsel kirlenmenin farkında olmak kolay olmuyor. Ne var ki içten içe bu karmaşanın yarattığı yalnızlaşma,  anlam kaybı, tedirginlik, genel olarak depresif kaygılar insanı bunlardan  bir çıkış yolu arayışına itiyor.

İlşkişkiler bağlamında varoluşumuzun  üç katmanı olduğu söylenir. İlki nesneler dünyası: duyularımız yoluyla bize sürekli uyarılar gelir. Varlığımızın dış dünyayla kurduğu ilişki, en alt ve en yakın aşama. Burası bilim dünyasıdır. İkincisi zihinsel-düşünsel katman, sanatsal-felsefi  düzey; düşünceler, duygular, inanç ve alışkanlıklar dünyası. İlk aşama nesneldir, çünkü bu aşamadaki varlıklar her insana, her bilinç tipine ve anlayışa eşit mesafede dururlar, herkese aynı nitelikleri ile konu olurlar. İkincisi bireyseldir, kişiye özeldir, yaygın değildir. Bu katmanın konularına, olgularına duyularımızla şahit olamayız, dokunamayız; ancak davranışlar, mimikler, tavırlar üzerinden yaptığımız gözlemler sonucunda belirlemelerde ve yargılarda bulunabiliriz. Bu katman değişkendir; çünkü düşünceler, duygular ve inançlar da akışkandır. İnsan bu katmanda da kendi bütünlüğünü, içsel uyumunu ve merkezini bulamaz; tekliğini inşa edemez.

Üçüncü  katman tanıklık aşamasıdır. Farkındalık, varlığının kaybolmayan merkezi, aşılamayan, ele geçirilemeyen “dünyaya sonsuzca açılmış olarak davranabildiği  X” noktası. İnsan bir şeyi kendisinden ayırıp bilincinin önüne koyduğu nesne ve soruna aşkındır, ondan ayrıdır, çünkü o bilincinin önünde bilmeye, üzerinde etkinlik göstermeye ve kullanılmaya adaydır. Her biliş, her farkındalık deneyimi tekrar bilince konu olur, böylece insan kendi farkındalığını doğrudan yakalayamaz.  İnsan pek çok haller uğrar, sürekli birinden diğerine geçer; sevgiyi, nefreti, mutluluğu, acıyı, becilliği ve cömertliği yaşar; ama bu yaşadıklarınının farkına da varır, ayrıca dönüp bunlar üzerinde belirlemelerde, yargılarda bulunur. Yaşayanla farkeden ve değerlendiren aynı kiş(BEN)’dir. İşte bu tanık olan farkındalık yetisi merkezdir.

Bu ne analama gelir? Farkındalık-tanıklık insanın kendisiyle tanık olduğu şey arasına ayrım koymasıdır, çünkü o, tanık olduğu şey değildir. Farkındalık yetisi tanıklık deneyimi ile; gözlemlenen, dokunulan, hissedilen her şeyi içine alır, onlara bitişiktir, ilişkilidir, ancak bağımlı değildir. Bu yeti özünde bireyin özgür olduğunun kanıtı, dönüşümünün enerjisi,  “dünyaya sonsuzca açılmış olarak davranabilen” belirsizliğini belirli kılabileceğinin kanıtıdır. 

Kendi varlığında bunu bulan insan artık içsel özgürlüğüne kavuşmuş, bütünlüğüne ermiştir: önceleri “boş bir leva” (tabula asa) olarak yaşam yolculuğuna çıkan insan soyut tekliğini kaybedip yalnızlığa, içsel bir kalabalığa düştükten sonra somut, belirli, kendini kendinde bulup Tek’liğine ermiş demektir.

İşte bu noktada “Ben varım” demeyi hek etmiş olur, ama bu egosal bir şişinme değil, insanlığın evrensel değerlerini varlığına katmış, “vicdanını kendine karşı en üst yargıç edinmiş”,  kendine ve kendi olmayan her şeye hak’la bakan, yaşayan ve edimde bulunan özgün ve özgür birey olmuştur.

Pek çok haksız yoruma konu olamakla beraber Nietzsche’nin “üst insan”, sufilerin , “İnsanı Kamil” dedikleri ideal insan tipi, ama sigesel olarak.  “kendinde kendini ara bil bul” bildirimi. Anadolu bilgelik eleneğinde şiirlerle, türkülerle sazlı-sözlü olarak ozanların dilinden bu  insanı heyecanlndıran, uyaran nice hazineler var.  Yüzyılardır  gücünden, etkisininde bir şey kaybetmeden günümüze kadar etkilerini sürdürmeleri zamana ve mekana aşkın  olan insanın özüne dair hakikatleri dile getirmelerinden olsa gerek. Yazının sonununda bir örnek olarak Niyazi Mısri’den bir dörtlük:

“Dermân aradım derdime
Derdim bana dermân imiş
Bürhân aradım aslıma
aslım bana bürhan imiş.”


NİYAZİ MISRİ  

Facebook'ta paylaş   |   Twitter'da paylaş


 | Puan: Henüz oy verilmedi / 0 Oy | Yazdırılabilir SayfaYazdır

Yorumlar


Henüz Yorum Yazılmamış

Yorum Yazın



KalınİtalikAltçizgiliLink  
Simge Ekle

    

    

    

    







"36 saatten az sürede 50 ila 80 milyon insanın ölümüne yol açabilir"
Yasak ama cezası yok
Cesaret bulaşıcıdır…
Avrupalı Türk kadınlar ayaklandırdı: "Şerefsizini ifşa et"
Amazonlarla ilgili medyatik zehirlenme kampanyası

AB vatandaşları ABD ve Rusya arasında taraf olmayı reddediyor
Dün 1 Eylül Dünya Barış Günüydü!
Türkiye’yi sarsan 7 Haziran - 1 Kasım 2015 arası
Türkiye ikinci kez Halifelikten vazgeçiyor
Avustralya'ya göç etmek mi istiyorsunuz?

Türkiye ekonomisi: Tünelin ucunda ışık var mı?
Ekonomik kaygı bankalar önünde uzun kuyruklar oluşturdu!
Türk Lirası tehlikeli eşikte…
Borç Hazine’nin kamçısı!!!
İşsizlik rakamları açıklandı. %3.4 artış!

Lila, Lenu, Sisifos
Uzun yaşamanın sırrına erdim
Ölüme ve mezarlıklara bakış açınızı değiştirme vakti!
Yavaş seyahat nedir, nasıl yapılır?
Parkinson hastaları için umut

Ay çöreği
Tarih Sizi Bekliyor! Toledo'nun Hayali!
‘Anlatamıyorum’u dünyanın en çok okunan ikinci şiiri
Zamannın ruhuna aykırı bir sergi
Kendini unutup insanı bulmak

İnsan, Kıyısı olmayan derya - Kuşkularımı gider
Tarihsel olan nesnel olmaya kapalı mı?
Algı çok tanık tek
Bir Süreç Olarak İnsan
Ütopya: Ayakları yerde, başı gökte

Eylemsizliğin Maliyeti: 2050’de yılda 200 milyon kişi yardıma muhtaç olacak
Hayvanlar küresel ısınmaya ayak uyduramıyor!
7 ayda bir yıllık doğal kaynak kullanıldı!
Türkiye, Avrupa'nın ve ABD'nin çöplüğü oldu
Çin’in plastik atıklarının yeni adresi Türkiye

Dünyanın ilk 5G hoteli Gold Coast’ta
Uzay yolcusu kalmasın
Yemek sanatından dövüş sanatından dem vuranlara gelsin. İşte size bilim sanatı.
Anı yakalamak
Yapay Zeka psikiyatrik tedavilerde kullanılacak

Beyin implantları: Nöral devrim mi, düşünce kontrolü mü?
Ölü bedenler çiftliği
Laboratuvarda mutant kertenkele üretildi
Troya'da 11. katman keşfedildi ve kentin tarihi 600 yıl geriye gitti
“Dışkı nakli” koalaların hayatını kurtarabilir

Sydney, dünyanın 5. Melbourne 10. güvenli şehri, Tokyo 1. , İstanbul ise 48. sırada
Türkiye'nin "öfke" haritası..
Kadın olarak yanlız seyahat edecek kadar cesur musunuz?
Dünya nüfusunun %11'i aç!
Avustralya 15’nci Türkiye 66’ıncı sırada…

Donald Trump barış getirebilecek mi?
Rumeli Türküleri Avustralya’da
Doğan Özgüden : özgürlük örneği, hakiki vicdanımız
Reuter mi Karşı-Reuter mi?
Güç Beyin Hasarına Yol Açar mı?

Dinleme adabı
Bakış Açısı
Kayyum
İda Dağı
Adil...

Sümer Atasözleri ve Özdeyişler
Museviliği benimsemiş tek Türk devleti : Hazarlar
İpek Yolu'nun kalbi: Özbekistan
Osman Hamdi Bey.
Ahilik


kose yazarlari En Cok Okunanlar
Son 30 günde en çok okunanlar
En Cok Okunanlar









Basa git