A Yorum
  Acilis Sayfasi Yap Sik Kullanilanlara Ekle  

   
A yorum Kurum
iletisim
login
yayin ilkeleri...



yazi dizileri

Yazı karekteri : (+) Büyük | (-) Küçük

Devrimci bir Türk Sufi: Hacı Bektaş Veli

Kategori Kategori: Felsefe | Yorumlar 2 Yorum | Yazar Yazan: Prof.Dr. Şahin Filiz | 08 Aralık 2014 06:14:50

1270, Hacı Bektaş Veli’nin ölüm tarihini gösterir. Yüzyıl olarak düşündüğümüzde 13. Yüzyıl, İslam ve Türk dünyasının tam bir dönüm noktasıdır. Tarih, Batı’nın lehine, İslam dünyasının aleyhine makas değiştirmiştir. Müslümanlar, felsefe ve eleştirel düşünce sayesinde başlatma onuruna sahip oldukları Rönesanslarını yitirirken, Avrupa ise devraldıkları “Küçük Rönesansı” büyütüp “büyük Rönesansı” yaratmışlardır.

Müslümanlar Rönesanslarını yitirip yapay Ortaçağlarının karanlıklarına gönüllü olarak gömülürken, Avrupa, kilise ve din adamlarının doğasında var olan Hıristiyan Ortaçağından kurtulmanın yolunu yine bu çağda tutmuşlardı. Her iki dünya için kader anı, işte Hacı Bektaş Veli’nin doğduğu bu yüzyıldı.

İslam dünyası bu zaman diliminde hem Haçlıların (1096-1291) hem de Moğolların iki taraftan yoğun saldırısı altında kalmıştır. İslam Rönesansı’nı kesintiye uğratıp yaşamına son veren nedenler arasında kuşkusuz bu işgal ve istilaların payı büyüktür.

Selçuklular yerini Osmanlılara bırakmak üzeredir. Hacı Bektaş Veli, Osmanlı değilse de, Yeniçeri Ocağı’nın kurulmasında ilham kaynağı olarak bilinir. Ancak Yeniçeri Ocağını kuran Hacı Bektaş Veli değildir. Çünkü o 1270-71 yıllarında Hakk'a yürümüştür. Yeniçeri Ocağı ise, 1363'te yani Hacı Bektaş'ın ölümünden 90 yıl sonra kurulmuştur.

Yunus Emre, Mevlana Celaleddin Rumi, Sadreddin Konevi, Muhyiddin ibn Arabi gibi sufiler ve filozoflarla ve Baba İshak ve Baba İlyas gibi Türk devrimcileriyle çağdaştır. O, her yönüyle hem zengin hem de çok kritik bir dönemde yaşayan devrimci bir sufidir.

Hacı Bektaş, Anadolu'ya Babai İsyanından sonra gelmiştir. 1200'lü yıllarda Horasan'da doğmuş; 1270'de Sulucakarahöyük'te (bugünkü Hacı Bektaş'ta) Hakk'a yürümüştür.

Hacı Bektaş Veli, özüyle sözüyle bir Türk sufisidir.O, Türk yurdu Horasan doğumludur. Meşrebi, seyru  sülukü, Türk sufizminin Piri olan Ahmed Yesevi'den gelir. Ahmed Yesevi, Aleviler arasında; "Piri Türkistan, "Piri Horasan, "Doksan Dokuz Bin Gaip Erenlerin Piri" olarak anılan bir kişiliktir. İslam öncesi zengin Türk kültürü ve inanç şekillerini belirleyen Şamanizm, Maniheizm, Budizm, Göktanrı, Gökkubbe gibi din ve kabuller Ahmed Yesevi'nin düşüncelerini oluşturuyordu ve bu düşünceleri Anadolu'da İslamiyetle harmanlaşarak Hacı Bektaş gibi erenlerin felsefelerinde Türk'ün İslamiyet'i kendine özgü yorumlama yolunu açmıştı.

IX-XI yüzyıllarda Diyar-ı Rum adını, Doğu Roma İmparatorluğu'nun egemenliğinde alan Anadolu'ya Yesevi, yetiştirdiği dervişlerini göndermiş; İslamiyet'le İslam öncesi Türk düşünce inanç mirasının kaynaşmasını sağlamıştır.  İslam 620 yılında doğdu, ama Türkler, Arap ordularının zalimce, acımasızca katliamı sonucunda ancak 300 yıl sonra kabul etti. İslamiyet'in Türklerle tanıştığı yıllar aynı zamanda Ahmed Yesevi'nin yaşadığı ve inancını yaydığı yıllardı. Ahmed Yesevi, hocası Yusuf Hemedani'nin yolunda Sufi, tasavvufi innaçlar doğrultusunda çevresini irşat etmeye çalışıyordu. Bu inanç ondan sonra yol eri Lokman Parende ve Hacı Bektaş Veli ile devam etti. (Bkz. Cemal Şener, Sorularla Alevilik, Pozitif Y.,İst. 2008)

Ahmed Yesevi'nin İslam'ı yorumlama tarzının temeli insan sevgisine dayalı, eşitlikçi, özgürlükçü bölüşümcü bir anlayışı simgelemektedir. İnancının temelinde insan, insan sevgisi ve saygısı vardır. (Cemal Şener, a.g.e.)

Yesevi Ocağına bağlı Hacı Bektaş'ın seyru sülukünü "Erkanname" oluşturur. Kaygusuz Abdal, daha sonra da Balım Sultan bu tüzüğü geliştirdi. Hacı Bektaş'tan Bektaşi geleneğinin başına Abdal Musa geçti.

Tarikat silsilesini Kutbuddin Haydar, Lokman-ı Serahsi, Ahmet Yesevi gibi büyük Türk şeyhlerine kadar götüren Hacı Bektaş Veli'nin kurduğu Bektaşilik, Türkler arasında gelişerek kavmi geleneğe uymaya çağıran bütün tarikatlar gibi çeşitli unsurlardan karışmış syncretiste (uzlaşmacı) bir mahiyettedir. Onun Kalenderiye, Yeseviye, Haydariye izleri yani, Şamanizmden Yeni Plâtonculara kadar çeşitli mezhep ve mesleklerin türlü türlü kalıntısı hep birliktebir araya gelmiş; bu itibarla onu, Batıni mhiyetteki Babailiğin bir devamı saymak hiç de yanlış olmaz. Hacı Bektaş Veli, İslami ilimlere ve tasavvufi ilkelere tam olarak vakıf bir bilgindir. O devir sufilerine uyarak meydana getirdiği Arapça Makalat-ı Sufiyanesi, önce Sa'duddin adlı bir müridi tarafından nesir olarak ve XIV. yüzyıl sonunda da Hatiboğlu tarafından nazım olarak Türkçe'ye çevrilmiştir. (M. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken Y., İst., 1980, ss. 249-250.)

Yesevi tekkelerinde olduğu gibi Bektaşi tekkelerinde de Tasavvufi Türk Halk Edebiyatının büyük bir gelişmeye eriştiğini ve bu akımın ardından gelecek yüzyılların kültür tarihi üzerinde çok derin izler bıraktığını görüyoruz. Mevlevi tekkelerinin Acem kültürüne merkez olmasına karşılık, onlara rakip olan Bektaşi tekkeleri daha çok milli kültür ve halk kitlesinin eğilimlerini göz önüne almışlar ve tasavvufi halk şiirini güçlü bir propaganda aracı olarak kullanmışlardır.(M. Fuad Köprülü, a.g.e., A.yer.)

Hacı Bektaş Veli Neden Devrimci  Bir Türk Sufisidir?

Mevlana'nın anarşist olduğuna ilişkin yazımda, insan ve insan sevgisini Mevlana'nın tasavvufi görüşüne temel teşkil ettiğini belirtmiştim. Hacı Bektaş Veli, Mevlana'nın bir çağdaşı olmak bakımından da benzer düşüncelere sahiptir. Hatta sadece anarşist değil, bir devrimcidir.

Resmi dili bile Farsça olan Seçukluların Türk kültürüne yabancı olmaları karşısında Hacı Bektaşı'ın öğretileri, sufi din yorumuyla Türklere ait bir dini yorumsamacılık geleneğini başlatmıştır.

Türkler ulus bilincini Bektaşilikle fark etmeye başlamışlardır. Selçuklular ve Fatih Sultan Mehmet'ten sonraki Osmanlıların gayri Türk ya da Türk karşıtı kültür politikaları (bu konuda bkz. Çetin Yetkin, İktidara Karşı Türk Direniş ve Devrimleri, Y.A.R., Y.,Antalya 2007 I-II. ciltler), canından bezen Türk kitleleri, milli bir din yorumuna yönelmelerini kolaylaştırmıştır. O yorumların başında, işte Bektaşilik gelmektedir.

Askerlik teşkilatı olan Yeniçeri Ocağı'nın kurulması Bektaşilikten ilham alınarak gerçekleşmiştir. Osman Gazi, Orhan Gazi ve I. Murat'ın Ahi-Bektaşi inançlı olduklarını bazı kaynaklar yazar. Orhan Gazi'nin Yeniçeri Ocağı'nı 1363 yılında Bektaşi tekkesinin duasını aldıktan sonra gerçekleştirildiği bilinir:

Bektaşilikle yakından ilgilenen ve ona sempati duyan bir padişah olan Orhan Gazi devşirme çocuklardan kurulu orduya kutsal bir paye vermek için, bunlardan bir gurubu alarak Hacı Bektaş Veli türbesinin bulunduğu Sulucakarahöyük'e gider. Dergâhı ziyaret eden Orhan Gazi, orada bulunan Pir'e, "Pir hazretleri, yeni kurduğum ocak için sizden hayır duası almaya geldim" diyerek Hıristiyan çocukları gösterir. Hacı Bektaş'taki Pir, elini çocuklardan birinin başına koyarak: "Bunların adı yeniçeri (yeni asker) olsun. Cenab-ı Hak yüreklerini ak, pazularını kuvvetli, kılıçlarını keskin, oklarını tehlikeli, kendilerini daima galip buyursun" diye dua eder.

Yeniçeri duası da şöyledir: " Allah Allah, illallah, baş üryan, sine püryan...kulluğumuz padişaha ayan; üçler, beşler, yediler, kırklar, gül-bang-ı Muhammed, nur-u Nebi, Kerem-i Ali pirimiz, Sultanımız Hünkar Hacı Bektaş Veli demine devranına Hu diyelim, huuuuuu...." (Cemal Şener, a.g.e.)

Hacı Bektaş, böylece askeri alanda bir Türk devrimine ilham vermiş olur.

13. yüzyıldan sonra İslam Rönesansı'nın sona ermesi, İslam'ın koruyuculuğunu üstlenen Türklerin de Arap-İslam yorum tarzına sıkışıp kalması sonucunu doğurmuştur. Oysa Araplar bile İslam'ı yorumlarken İslam öncesi Arap kültüründen kopmamışlardır. Oysa Türkler bu dönemden sonra, Bektaşilikte içerilen İslam öncesi tüm kültür değerlerine ve düşünce birikimlerine yabancılaşmışlardır. Hacı Bektaş Veli'nin düşüncesi, bu yabancılaşmaya karşı bir isyandır. Bu isyanını, Yesevi Ocağından aldığı ilhamla Türk sufiliğini yayarak dile getirmiştir. Babai isyanları ise Türk sufiliğinin ve Türklerin İslam'a kendi açılarından getirmiş oldukları anlayışın başkaldırı şeklinde ortaya çıkmasından başka bir şey değildir. Ancak bu isyanlar bastırılsa da, Hacı Bektaş'ın özgürlükçü, hoşgörülü ve insani tasavvuf geleneği, Anadolu topraklarında hala köklerini korumaktadır.

Hacı Baktaş Veli, Arap-İslam yorumunu kökünden sarsmıştır. Türklerin Anadolu'da hem askerlik teşkilatı hem de manevi donanımlarla kok salmalarını sağlamış; Rum diyarını Türk diyarına dönüştürmüş; Anadolu'ya akın eden Türkmen göçünün ruhani temellerini hazırlamıştır.

Makalat'ı ile o, Arap örfünün asırlarca İslam görünümündeki kuralcı ve baskıcı, kavmiyetçi ve tutucu şeriatına, Türk'ün insancıl, ahlaki ve medeni sufizmini alternatif olarak koymuştur. Avrupa Rönesansı insanla başlamıştı. Hacı Bektaş da Türk Rönesansını yine insanla başlatmak gerektiğine inanıyordu. Çağdaşı Mevlana da aynı meşrep ve görüşe sahip olarak, o da seçkin kesimde Türk sufiliğini yaymayı amaç edindi.

İslam, kendinden önceki kültür ve medeniyetleri yadsıyan bir din değildir. Ancak tarih, İslam'ı, kendinden önceki medeni ve kültürel birikimlerden soyutladıkça hem İslam hem de İslam dünyası çoraklaşmaya terk edildi. Hacı Bektaş Veli, bu çoraklaşma tehlikesini 13. yüzyıl gibi çok erken bir dönemde fark etti. Ve bunun önüne ancak sofiyane bir karşı çıkışla geçilebileceğine inanıyordu. Öyle de yaptı.

Bu mistik isyan, Babailerde kitle isyanına; Yeniçerilerde ordu teşkilatının kurulmasına ve Anadolu'nun Türkleşmesine zemin hazırladı.

Facebook'ta paylaş   |   Twitter'da paylaş


 | Puan: 10 / 6 Oy | Yazdırılabilir SayfaYazdır

Yorumlar

Galip KARAKUŞ { 01 Ekim 2017 06:53:44 }
Sayın hocam;
bileceğiniz gibi Hünkar, yaşamı boyunca Hac'a gitmemiştir. Buna karşın, sürekli "Hacı" olarak anılır ve yazılır. Oysa ön adı, "bilen", "öğreten" anlamına gelen "Hace"dir. Burada lakap olarak kullanılır.
Saygılarımla.
Muharrem Erdugan { 06 Mayıs 2015 09:45:10 }
Avrupalı kendi bilge adamlarını, "FİLOZOF" Olarak adlandırıyor. Bizim Bilge adamlarımız Dinsel bir kimlik yükleme adına, "ERMİŞ, EVLİYA" Olarak sadece İslam dünyasının önderi olarak öne sürülüyor. Oysa ban göre, Felsefi açıdan bakılmalı ve dünyanın tamamına yararlı bilgi ve düşünce sahibi bu değerli Bilgi sahibi insanlarımızı da "FİLOZOF" Olarak öne sürmeli, onları sadece kendimizin değil, tüm insanlık önderi olarak sunmalıyız.
Diğer Sayfalar: 1.

 

Yorum Yazın



KalınİtalikAltçizgiliLink  
Simge Ekle

    

    

    

    







Merkel’in çatalı ve Polonyalı muslukçu
Bu kafa ile nereye kadar?
“Talan”ın en onur kıranı!!!
“Evrim Bir Gerçektir Ve İnanç Meselesi Değildir”
Türkiye, Twitter'a 7 gün süre verdi!!!

Bölünme ve paylaşma
CHP’li kız kardeşime açık mektup
“CHP, ‘Sıra Kimde?’ diyerek varlığını sürdüremez!
Biri çağdaş eğitim mi dedi? Afetler ‘Allah’ın imtihanı’
Biri çağdaş eğitim mi dedi? İlkokulda 'sistem' propagandası...

Rantın geldiği nokta… Topkapı Sarayı
15 yılda 60 milyarlık satış…
Avustralyalı altyapı fonu IFM Investors Mersin limanında
Türkiye’den kaçan kaçana…
"Yapay zeka"dan küresel ekonomiye 16 trilyon dolarlık katkı

Coğrafya
Kütük Siyaseti: Nerelisin?
Atanamayan sol ya da al yazmalının ölümü
İlber Ortaylı: Megalomaninin sonu yok
Dünyaca ünlü Türk modacı Avustralya’yı kızdırdı

Tarih ateizm’in insanlar için din kadar doğal olduğunu gösteriyor
Çığlık
Bir tarihi miras daha böyle katledildi
Atatürk kimin çocuğu ?
Bizans Anıtları Fotoğraf Arşivi, internet erişimine açıldı

Atatürk ve Hegel : İki aklın buluşma noktaları
Mutluluk mu dedi biri…
Umut: Canlanan ve Canlandıran Yaşam Enerjisi
Bilmeden İdeolojikleşmeye
Özgürlük Sorumlulukla - Zorunluluk Sınırla

Türkiye ‘gıda egemenliğini’ kime karşı, nasıl kaybetti?
Sadece üç senemiz kaldı!
Okyanuslar için verilen 5 tehlike alarmı.
Cinayetin ardından çevreciler buluşuyor
Yerli tohumun sonu!

Güneş küresi icat edildi!
Robotlar işinizi elinizden alacak mı?
Dubai'de ilk robot polis göreve başlıyor
Avrupa Parlamentosu robotlu hayata düzenleme
Yeni nesil market!!!

Körtiktepe'de tarım öncesi yerleşik yaşam tespit edildi
Göbekli Tepe’nin üç taşı, üç rengi
Bir Altın Elbiseli Adam daha bulundu!
Göbekli tepe’de Kafatası Kültü
Evrim sil baştan!!!

İstanbul irtifa kaybedirken Melbourne yerini koruyor
Türk gençleri kaçıyor
Avrupa’nın ilk gelişmiş uygarlıklarının kökenleri Türkiye’den çıktı
İnsan dedikoduya nasıl başladı?
Türkiye’nin yüzde 60’ı anaakımda yer alan haberlere güvenmiyor

Kriz değil, çöküş…
Türkiye sessizce İslami rejime geçiş süreci yaşıyor
İlah Edinilen Nefs
Barışmak / Barış-bak
Yanarak Ölenlerin Yok Ülkesi

Edebiyat Notları, Temmuz – Ağustos
Mutlak Eğitim
Bütçe
İKLİM
Edebiyat Takviminden Notlar; Mayıs – Haziran *

Ahilik
Nogay Türklerinden Atasözleri
Başkaldırının simgesi Landmesser'in hikayesi
Saha Türkleri
Yeni yıl armağanı hediye e-kitap : Leyla Erbil ile


kose yazarlari En Cok Okunanlar
Son 30 günde en çok okunanlar
En Cok Okunanlar









Basa git