Hukuk ve ekonomi arasındaki ilişki, "kum üzerine mi yoksa kaya üzerine mi inşaat yapıldığı" sorunsalına benzer. Hukuk, bir ekonominin altyapısını (kaya) oluşturur. Adalete olan güven azaldığında, ekonomik göstergeler de doğrudan sarsılır. Türkiye'de adalet sistemi ve bu sisteme duyulan güven, hem yerel kamuoyu araştırmalarında hem de uluslararası endekslerde son yılların en çok tartışılan konuları arasında yer alıyor. Mevcut durumu rakamlar ve küresel kıyaslamalarla inceleyelim.

Vatandaşların adalete güvenmemesinin arkasındaki başlıca sebepler; yargının siyasallaşması, uzun süren dava süreçleri ve "kişiye göre hukuk" uygulandığı algısı.

Bölgesel durum ise "Doğu Avrupa ve Orta Asya" grubundaki 15 ülke arasında Türkiye 14. sırada yani sonuncu veya sondan ikinci olarak yer alıyor. Rusya ve Belarus gibi ülkelerle benzer kategoride değerlendiriliyor. 

Türkiye ile "En Adil" ülkeler arasındaki farklar neler?

1. Yargı Bağımsızlığı: Onlarda yargı, yürütmeden tamamen bağımsızdır; siyasi baskı hissedilmez. Bizde yargı mekanizmasının yürütmenin etkisi altında olduğu algısı yüksektir.
2. Yolsuzluk: Onlarda yolsuzluk oranları dünyanın en düşüğüdür; "şeffaflık" esastır.    Bizde yolsuzlukla mücadele mekanizmaları endekslerde zayıf not almaktadır.
3. Temel Haklar: Onlarda ifade özgürlüğü ve toplanma hakkı anayasal güvence altındadır. Bizde temel haklar alanında ciddi kısıtlamalar ve ihlal kararları (AİHM vb.) mevcuttur.
4. Erişilebilirlik: Onlarda  adalet hızlı, ucuz ve herkes için eşit mesafededir. Bizde dava süreçleri çok uzun (ortalama 2-4 yıl) ve maliyetlidir.

Özetlersek,  en adil ülkelerde hukuk "güçlünün yasası" değil, "yasaların gücü" olarak işler. Bu ülkelerde bir bakan veya başbakanın bile hukuk önünde sıradan bir vatandaşla aynı muameleyi göreceğine dair toplumsal bir mutabakat vardır. Türkiye'de ise "güçler ayrılığı" ilkesinin ortadan kalkışı ile, hukuğa güven ortadan kalkmıştır. 

1. Mülkiyet hakları ve yatırım güvenliği : 

Uluslararası yatırımcıların ve yerel iş dünyasının en çok baktığı kriter "Hukuki Öngörülebilirlik"tir.

Türkiye, Mülkiyet Hakları Endeksi'nde (Property Rights Index) son yıllarda gerileme yaşamaktadır. Kamulaştırma kararları, imar değişiklikleri ve ticari uyuşmazlıklarda mahkemelerin tarafsızlığına dair endişeler, doğrudan yabancı yatırımların (FDI) azalmasında kritik bir rol oynamaktadır. Danimarka gibi ülkelerde, mülkiyet hakkı devlet karşısında "kutsal" kabul edilirken; Türkiye'de hukuki güvencelerin değişkenlik göstermesi güveni zayıflatmaktadır.

2. Yargılama süreleri ve verimlilik : 

Türkiye ile gelişmiş hukuk sistemleri arasındaki en büyük uçurumlardan biri "makul sürede yargılanma" ilkesidir.   Adalet Bakanlığı verilerine göre, bir hukuk davasının sonuçlanması (ilk derece mahkemesi + istinaf + Yargıtay) ortalama 3 ila 5 yıl sürebiliyor. Avrupa Konseyi (CEPEJ) raporlarına göre, Almanya veya Avusturya gibi ülkelerde benzer davalar genellikle 1 yılın altında sonuçlanmaktadır. "Geciken adalet, adalet değildir" ilkesi Türkiye'de işlemediği gibi, yapısal bir soruna dönüşmüştür.

Güvenin tekrar inşa etmek için atılması gereken adımlar nedir?

• Hakimler ve Savcılar Kurulu'nun yürütmeden (hükümetten) tamamen bağımsız, liyakat esaslı bir yapıya kavuşturulması. 
• Hakim ve savcı alımlarında mülakat sisteminin şeffaflaştırılması ve siyasi aidiyetin önüne geçilmesi. AİHM ve Anayasa mahkemesi kararları… 
• Üst mahkeme kararlarının yerel mahkemelerce uygulanmasının zorunlu hale getirilmesi (Hukuk devleti ilkesinin gereği). 
• İhtisas mahkemelerinin (Bilişim, Fikri Mülkiyet vb.) sayısının artırılarak dosya yükünün hafifletilmesi.

Yazının başında, hukuk ve ekonomi arasındaki ilişki, "kum üzerine mi yoksa kaya üzerine mi inşaat yapıldığı" sorunsalına  benzer demiştim.  Gelim şimdi bu ilişkiyi Türkiye özelinde ve küresel ölçekte inceleyelim. Kısaca üç ana başlıkta toplayabiliriz:

Adaletin olmadığı veya fırsat eşitliğinin zedelendiği bir ortamda, en büyük ekonomik kayıp "insan kaynağı"dır. Türkiye'nin nitelikli iş gücü olan, en iyi eğitimli gençler (yazılımcılar, doktorlar, mühendisler), kendilerini hukuk karşısında güvende hissetmedikleri ve liyakatin işlemediğini düşündükleri için yurt dışına gitmektedir.
Gördüğünüz gibi, nerede yanlış yaptığımız, durumu düzeltmek için yapmamız gerekenler çok açık. Ama belki de asıl sorun bunları yapacak irade ve o iradenin iktidara gelebilmesi için gerekenlerdir.